ISMAIL KADARE

Astrit Beqiraj- znany dziennikarz Radia Tirana, tłumacz literatury polskiej na język albański, między innymi takich pisarzy jak Ryszard Kapuściński i Andrzej Stasiuk.

Beqiraj Astrit

(Albania)

                                        ISMAIL KADARE*

Ismail Kadare (ur. 1936) jest niewątpliwie najwybitniejszym prozaikiem Albanii. Debiutował  w 17-ym roku życia. Studiował literaturę piękną w Tiranie, a później w Moskwie. Sławę, można by powiedzieć światową, przyniosła mu książka "Generał martwej armii" w roku 1963. W czerwcu 2005 r. dostał prestiżową nagrodę literacką "Man Booker International Prize", pokonując miedzy innymi w rywalizacji Milana Kundere i Stanisława Lema. Jest wielokrotnym kandydatem do Nagrody Nobla.

Ismail Kadare pojawił się w literaturze albańskiej jako głos nowatorski w tamtym okresie. Bardzo szybko jego twórczość została wielce doceniona przez szeroką publiczność, a zarazem spowodowała spotęgowanie czujności względem takiej twórczości ze strony władz komunistycznych. "Generał martwej armii" ukazał się w roku 1967 w wersji francuskiej. We Francji książka spotkała się z bardzo gorącą i chwalebną recenzją. Właśnie tu bierze początek "podwójne życie literackie" Kadarego. Każda jego późniejsza książka była natychmiast przetłumaczona poza Albanią (przede wszystkim we Francji). W kręgach literackich , i nie tylko, dało się słyszeć glosy, że on pisze, „aby przypodobał się światu burżuazyjnemu na Zachodzie, ze porzuca metodę realizmu socjalistycznego".

Tematyka utworów z pierwszego etapu twórczości Kadarego kreci się wokół osi Albania-Albanczyk-Świat. Tu gloryfikuje nieco zalety swoich rodaków. Na tym etapie odczuwa rygory socrealizmu, próbuje je przełamać, ale nie zawsze skutecznie. Pisze wówczas dla niektórych bardzo kompromitującą książkę "Wielka zima"(Dimri i Madh), mającą w centrum, żeby nie mówić, postać nieżyjącego już Enwera Hodży. Według umiarkowanych krytyków Kadare podchodzi w tej książce do postaci przywódcy z pewnym dystansem. Zapytany później (po przemianach ustrojowych), co o tym sadzi dzisiaj, pisarz odpowiedział, że " nie zmieni w niej ani jednego słowa. Niestety Hodża w tym momencie historycznym występuje w dobrym świetle". Pierwotna wersja tej powieści została przez pewien czas zablokowana przez władze albańskie. Podobny los spotkał niemal każdą jego późniejszą książkę.

Z początkiem lat 80 zaczyna się druga faza twórczości Kadarego. Sięga w niej głęboko do historii i tradycji narodu albańskiego. Odrzuca rzeczywistość i biegnie za aluzja. Wypowiedział cicha wojnę reżimowi komunistycznemu. Pisze w tym kontekście "Pałac snów" - bezpośrednią otwartą aluzję przeciwko władzy despotycznej. Z tego samego okresu pochodzą również powieści: "Most z trzema lukami”, „Kto przywiózł Doruntyne", "Krew za krew".

Trzecia faza dotyczy raczej eseistyki. Mieszkając we Francji (od 1990), Kadare śledzi uważnie i z zainteresowaniem bieg wydarzeń w Kosovie. Pisze "Dwie elegie o Kosovie", "Orszak weselny lodziowaty" "Za kratami". Próbuje w nich przypomnieć Albańczykom i Serbom, że mają identyczny, ciężki los historii, próbuje szukać punktów stycznych, głownie we wspólnych balladach i eposach. W końcu wzywa do harmonii i współpracy daleko od wojny.

Z jego twórczości poleciłbym oprócz wymienionych jeszcze "Kronika kamiennego miasta" i "Akta sprawy H" - przesiąknięte subtelnym humorem.

DYSYDENSTWO

Zdania Albańczyków na temat Kadarego są podzielone. Większość go uwielbia, a mała liczba uważa go za marionetkę reżimu komunistycznego. Prawda jest taka, że on nie był dysydentem w klasycznym tego słowa znaczeniu. W odciętej od świata Albanii dysydentów z prawdziwego zdarzenia nie było. Natomiast z drugiej strony nie można pominąć faktu, że swoją twórczością nie dał spokoju władzom komunistycznym. W połowie lat 70 został zesłany do Ballsh (miejscowość w południowej części Albanii) na reedukację za poemat "Czerwoni Paszowie"(Pashallaret e kuq), w czasie, gdy trochę wcześniej pisał "Ledy Makbeth" - czysta aluzja do wdowy po Hodży.

Ostatnio w Albanii ukazały się dwa grube tomy zawierające autentyczne dokumenty donosicieli  na Kadarego. ("Nje dosje per Kadarene" autorstwa Shabana Sinaniego, dyrektora Archiwum) To zwykli ludzie, artyści, twórcy, sekretarze partyjni. Na dodatek są to donosy z wczesnych lat 60 aż do lat 90. Nikt w Albanii, co prawda , nie jest w stanie przekonywująco odpowiedzieć na pytanie - czemu Hodża go nie zmiażdżył? Na to nie ma mądrych. Może takie były kaprysy władcy?!. W komunizmie Kadaremu żyło się bardzo dobrze, a to może tylko „nadskórnie”, a wewnętrznie miał się źle. Kto wie? Aspektów naprawdę kompromitujących w jego twórczości i życiu jest bardzo mało w stosunku do tego, co uderzyło władze komunistyczne, powiedzmy szczerze pośrednio. Na dowód tego, że jest cenionym przez Albańczyków, przypomnijmy sobie, że już dwa razy był mocno namawiany przez szerokie rzesze wpływowych intelektualistów i polityków na przejecie fotela prezydenckiego, a on publicznie odmówił oferty.

Krytycy Kadarego w Albanii i poza nią (mowa o Albańczykach na świecie) to przede wszystkim byli więźniowie polityczni, którzy, z całym szacunkiem, nie siedzieli za jakąkolwiek działalność antyrządową. Po prostu albo byli w nomenklaturze i stamtąd wyganiani, albo stali się przypadkowymi ofiarami za jedno jedyne słowo rzucone beztrosko w kolejce po mleko w sklepie pod blokiem mieszkalnym.

Z twórczości Kadarego na język polski przełożono: „Generał martwej armii", "Kto przywiózł Doruntyne"., "Krew za krew", "Akta sprawy H", "Potwor", "Piramida"- wszystkie przetłumaczone z  języka francuskiego.

*tekst oryginalny

 góra strony